کد OTP یک رمز یکبارمصرف است که بهصورت تصادفی تولید میشود و همراه با یک رمز دیگر در احراز هویت دو مرحلهای استفاده میشود تا امنیت خدمات آنلاین افزایش یابد.
کد OTP میتواند روی یک نمایشگر قرار بگیرد که بهطور مرتب بهروزرسانی میشود، یا از طریق پیامک، ایمیل یا اپلیکیشنهای اختصاصی با کاربر به اشتراک گذاشته شود. در هر صورت، کد OTP تنها برای یک عملیات قابل استفاده است و پس از آن غیرقابل استفاده میشود.
کد OTP چیست؟
OTP (one-time password) یک رمز یکبارمصرف است که میتوان از آن برای دسترسی به پلتفرمهای فناوری اطلاعات، تأیید هویت و مجاز کردن عملیات مختلف آنلاین — از ثبتنام در یک حساب جدید گرفته تا اجرای یک انتقال بانکی از طریق بانکداری اینترنتی — استفاده کرد.
این کد که با نام OTAC (one-time authorization code) نیز شناخته میشود، یک ترکیب تصادفی از اعداد است که محدودیتهای رمزهای «ایستا» را برطرف میکند — رمزهایی که بهطور سنتی در معرض انواع مختلف حملات سایبری قرار دارند.
کد OTP اغلب همراه با یک رمز دیگر بهعنوان یک جزء اساسی از احراز هویت دو مرحلهای (Two-Factor Authentication – 2FA) استفاده میشود. رایجترین مثال آن دسترسی به یک سرویس آنلاین است که در آن پس از وارد کردن نام کاربری و رمز عبور، کاربر باید یک OTP دریافتشده از طریق پیامک، ایمیل یا اپلیکیشن روی گوشی هوشمند خود را نیز وارد کند.
OTP که تنها یکبار قابل استفاده است و معمولاً دوره اعتبار محدودی دارد، تضمین میکند که عملیات توسط شخصی انجام میشود که یک دستگاه خاص را در اختیار دارد (توکن فیزیکی یا گوشی هوشمندی که کد روی آن دریافت میشود) یا اطلاعات مشخصی مانند یک رمز PIN را میداند.
کد OTP چگونه کار میکند؟
برای اینکه کد OTP امن باشد، باید غیرقابل حدس یا استنتاج باشد. به همین دلیل همیشه ترکیبی تصادفی — معمولاً عددی — است که از طریق کانالهای امن مانند پیامک یا توکن منتقل میشود.
اما یک کد یکبارمصرف چگونه تولید میشود؟
به زبان ساده، کد OTP «خلاصه» یک سری محاسبات طولانی است که اساساً بر دو ورودی تکیه دارد:
ورودی اول همیشه یک کلید محرمانه است که بین سرور و کاربر به اشتراک گذاشته شده است (مشخصات ورود، رمز PIN و غیره)، در حالی که ورودی دوم میتواند متفاوت باشد.
الگوریتمهای تولید OTP میتوانند بر اساس رمز قبلی، همگامسازی بین سرور احراز هویت و دستگاه کاربر (و بنابراین بر اساس زمان)، یا صرفاً بر اساس یک عدد تصادفی باشند.
در هر حال، رمزهای یکبارمصرف حاصل الگوریتمهای پیچیده و غیرقابل بازگشت هستند — به این معنی که نمیتوان ورودی اصلی را از طریق خروجی بازسازی کرد. هنگامی که از یک کد OTP برای تأیید یک عملیات یا دسترسی به یک سرویس که نیاز به احراز هویت دو عاملی دارد استفاده میکنیم، یک لایه امنیتی اضافی اضافه میکنیم، که مدیون دو عنصر کلیدی است: تصادفی بودن نتیجه و پیچیدگی محاسبات لازم برای به دست آوردن آن.
TOTP و HOTP چه هستند و چه تفاوتی دارند؟
همانطور که اشاره شد، OTP از دو ورودی ساخته میشود: یک کلید محرمانه مشترک و یک عامل دوم و متغیر. این عامل دوم میتواند مبتنی بر همگامسازی زمانی بین دو دستگاه، یک شمارنده که تعداد تکرارها را دنبال میکند، یا یک مقدار تصادفی تولیدشده به روشهای مختلف باشد.
برای خلاصهسازی، رایجترین روشهای تولید کدهای OTP عبارتاند از:
TOTP (Time-based One-Time Password)
این نوع الگوریتم نیاز به همگامسازی بین سرور احراز هویت و دستگاه کاربر دارد، زیرا دائماً OTPهایی تولید میکند که برای مدت بسیار کوتاهی — معمولاً ۳۰ یا ۶۰ ثانیه — معتبر هستند. این روش میتواند با توکنهای فیزیکی (hardware security tokens) یا اپلیکیشنهای اختصاصی (soft tokens) استفاده شود.
Challenge-response
در این نوع OTP، سرور یک مقدار تصادفی (به نام «چالش») تولید کرده و آن را برای کاربر ارسال میکند. کاربر با استفاده از کلید محرمانه مشترک و یک الگوریتم مشترک، یک پاسخ منحصربهفرد برای آن درخواست تولید میکند. اگر کاربر درست پاسخ دهد (برای مثال با دریافت پیامک یا ایمیل)، احراز هویت با موفقیت انجام میشود. این مکانیزم challenge-response — که برای کاربر نهایی نامرئی است — از رایجترین روشها به دلیل انعطافپذیری و سازگاری با انواع توکنهای OTP است.
HOTP (Hash-based Message Authentication Code One-Time Password)
در این حالت، رمزها مبتنی بر یک رشته تصادفی هستند که از طریق یک تابع هش رمزنگاری غیرقابل بازگشت به یک رشته با طول ثابت تبدیل میشود. این نوع الگوریتم از یک کلید محرمانه مشترک و یک شمارنده که رویدادها را دنبال میکند استفاده میکند. بهعبارتی، این روش مبتنی بر رویداد است و رمز پس از یک عمل کاربر تولید میشود و تا زمانی که کد جدید ایجاد نشود معتبر باقی میماند. کد جدید میتواند پس از هر استفاده یا به درخواست کاربر تولید شود، که در این صورت، کاربر میتواند رمزهای یکبارمصرف خود را بهصورت دستی بهروز کند.
OTP از طریق پیامک، ایمیل یا توکن فیزیکی: تفاوت در چیست؟
کد OTP تولیدشده میتواند از طریق کانالهای مختلف با کاربر نهایی به اشتراک گذاشته شود.
برای مثال TOTPs که وابسته به همگامسازی زمانی دستگاه هستند، میتوانند روی دستگاههای سختافزاری مانند نمایشگرهای OTP یا کارتهای هوشمند نشان داده شوند، یا از طریق «توکنهای نرم» اپلیکیشنهای همگامسازی مانند Google Authenticator یا سایر مدیران رمز عبور — ارائه شوند.
برای HOTPs کافی است دستگاه کاربر با شمارنده سرور همگام باشد، که با هر بار تولید کد جدید افزایش مییابد. OTPهایی که از طریق هش تولید میشوند میتوانند از طریق پیامک نیز ارسال شوند، هرچند معمولاً توکنهای فیزیکی و اپلیکیشنهای اختصاصی ترجیح داده میشوند.
برای OTPهای مبتنی بر مقدار تصادفی، عنصر همگامسازی همان «چالش» است (که در هر تلاش برای دسترسی تغییر میکند). امنیت این روش بر کلید محرمانه مشترک میان سرور و کاربر تکیه دارد، و اجازه میدهد این رمزها از طریق پیامک، ایمیل یا روشهای دیگر بدون محدودیت جدی ارسال شوند.
OTP: چرا برای امنیت آنلاین حیاتی است؟
اگرچه رمزهای یکبارمصرف همچنان ممکن است در برابر برخی حملات سایبری محدود آسیبپذیر باشند، اما هر روز استفاده از آنها گستردهتر میشود. OTPها بهطور قابلتوجهی ریسکهای مرتبط با رمزهای فاششده و حملات سایبری را کاهش میدهند و عملیات آنلاین را بسیار امنتر میکنند.
از آنجا که این رمزها میتوانند در زمان واقعی از طریق کانالهایی بسیار در دسترس مانند پیامک، ایمیل یا اپلیکیشنهای گوشی هوشمند به اشتراک گذاشته شوند، یکپارچهسازی آنها با سیستمهای موجود نیز آسان است.
علاوه بر این، رمزهای یکبارمصرف ابزار ضروری برای رعایت الزامات قانونی هستند: مقررات حفاظت از دادهها مانند GDPR به مکانیزمهای احراز هویت قوی برای امنیت اطلاعات حساس نیاز دارند. بنابراین، رمزهای OTP میتوانند برای تضمین انطباق قانونی در عملیات حساسی مانند امضای دیجیتال یک سند استفاده شوند.
